Sorularla Vesaik Mukabili Ödeme ve URC 522

Vesaik Mukabili Ödeme (Documentary Collection), uluslararası ticarette kullanılan belge karşılığı tahsilat yöntemlerinden biridir. URC 522 kapsamında tahsil işlemleri, belgelerin ödeme karşılığı teslimi — Documents Against Payment / D/P — veya poliçe kabulü karşılığı teslimi — Documents Against Acceptance / D/A — şeklinde yapılandırılabilir. Uygulamada “Cash Against Documents / CAD” ifadesi çoğunlukla ödeme karşılığı belge teslimini, yani D/P yapısını ifade eder.

Ödeme yöntemleri risk dağılımı açısından değerlendirildiğinde; Peşin Ödeme ihracatçı açısından en düşük riskli yöntem olarak kabul edilirken, ithalatçı bakımından daha yüksek bir risk taşır. Mal Mukabili Ödeme ise ithalatçı için en düşük riskli yöntem olmakla birlikte, ihracatçı açısından en yüksek risk seviyesine sahiptir. Vesaik Mukabili Ödeme, bu iki yöntem arasında konumlanarak, riskin taraflar arasında görece dengelendiği bir ara çözüm sunar.

Bununla birlikte, Vesaik Mukabili Ödeme yönteminin etkin ve güvenli bir şekilde uygulanabilmesi için tarafların süreci doğru yönetmesi, sorumluluklarını ve üstlendikleri riskleri açık biçimde değerlendirmesi büyük önem taşımaktadır. Uygulamada sıkça karşılaşılan temel hususlara aşağıda yer verilmektedir.

Vesaik mukabili işlemler, tahsil talimatında açıkça URC 522’ye tabi olduğu belirtilmesi halinde, ICC tarafından yayımlanan URC 522 – Uniform Rules for Collections kuralları çerçevesinde yürütülür.

Bu kurallar uyarınca:

• URC 522 kapsamında bankalar, akreditif işlemlerindeki gibi belgeleri uygunluk açısından inceleyen veya belgelerin hukuki yeterliliğini garanti eden taraflar değildir; esas olarak kendilerine verilen tahsil talimatına göre hareket ederler.
• Bankaların, ithalatçının ödeme yapmaması veya poliçe kabulünde bulunmaması halinde kural olarak bir ödeme taahhüdü bulunmamaktadır.
• Bankaların sorumluluğu, talimatların makul özen çerçevesinde uygulanması ile sınırlıdır.

Bu nedenle ihracatçı açısından temel risk, ithalatçının ödeme yapmaması ihtimalidir.

Vesaik mukabili işlemlerde temel taraflar ve banka fonksiyonları şunlardır:

• Satıcı (İhracatçı, Drawer): Malların sevkiyatını gerçekleştiren ve yükleme belgelerini bankasına teslim ederek ithalatçının bankasına tahsile gönderilmesini talep eden taraf.
• İhracatçının Bankası (Remitting Bank): Belgeleri ithalatçının bankasına tahsile gönderen banka.
• Alıcı (İthalatçı, Drawee): Malları satın alan ve ödemeyi gerçekleştirerek belgeleri teslim alan taraf.
• Tahsil Bankası (Collecting Bank): İhracatçının bankası dışındaki, tahsil sürecine dahil olan bankadır.
• İbraz Bankası (Presenting Bank): Belgeleri ithalatçıya/muhataba ibraz eden tahsil bankasıdır.

Uygulamada tahsil bankası ile ibraz bankası aynı banka olabilir.

Vesaik Mukabili Ödeme yönteminde ithalatçının belgeleri kabul etmesi veya ödeme yapması yönünde bankaların sağladığı bir güvence söz konusu değildir. İthalatçının, belgeleri teslim almayı reddetmesi, ödeme yapmaması veya poliçeyi kabul etmemesi durumunda;

• İşleme aracılık eden bankaların kural olarak ödeme yükümlülüğü doğmaz.
• İhracatçı, malların gümrükte beklemesi veya geri gönderilmesi gibi risklerle karşılaşabilir.

URC 522 kapsamında Ödeme Karşılığı Teslim (Documents Against Payment) yönteminde ödeme zamanı ile ilgili bir süre tanımı bulunmamakla birlikte işlemlerin makul süre içinde yürütülmesi esastır. Pratikte ithalatçı, mallar varış noktasına ulaşıp gümrükleme işlemlerini yapabilecek aşamaya geldiğinde ödemeyi yaparak orijinal vesaikleri teslim alır.

Poliçe Kabulü Karşılığı Teslim — Documents Against Acceptance  yönteminde ise belgeler poliçenin kabulü karşılığında ithalatçı firmaya teslim edilebilir; ödeme, poliçede belirtilen vadede gerçekleşir. Bu durumda ihracatçı açısından ödeme riski, poliçenin vadesinde ödenmemesi ihtimali olarak devam eder.

• İthalatçının bankası, makul bir süre bekledikten sonra belgeleri ihracatçının bankasına iade edebilir.
• İthalatçının bankası, tahsil talimatına uygun hareket ettiği sürece, ithalatçının ödeme yapmamasından dolayı kural olarak ödeme sorumluluğu taşımaz.

İhracatçının Bankası, belgeleri yalnızca ihracatçının talimatlarına uygun şekilde ithalatçının bankasına göndermekle yükümlüdür. Ödeme yapılmaması durumunda ihracatçının bankasının herhangi bir ödeme yükümlülüğü bulunmamaktadır.

İhracatçı firma yükleme belgelerini ithalatçının bankasına (Tahsil Bankası) gönderilmek üzere bankasına teslim etmeden önce aşağıdaki konularda azami özen göstermelidir.

• İthalatçı firma tarafından talep edilen veya sözleşme şartlarında istenen tüm belgelerin düzenlenip düzenlenmediği
• Düzenlenen belgelerin ithalatçı ülkenin kambiyo ve gümrük mevzuatının gerekliliklerine uygun olup olmadığı
• Ciro edilmesi gereken bir belge var ise ciro edilip edilmediği
• İthalatçı firmanın malları gümrükten çekebilmesi için gerekli olan belgelerde eksiklikler veya hatalar olması durumunda; vesaikin ithalatçı firma tarafından kabul edilmesi ve dolayısıyla ödemenin gerçekleşmesi gecikebilir, ek maliyetlere ve operasyonel gecikmelere neden olabilir.

İhracatçı firma, ithalatçının malları gümrükten çekebilmesi için ihtiyaç duyacağı tüm yükleme belgelerini bankası aracılığıyla tahsile göndermelidir.

Örneğin denizyoluyla yapılan bir sevkiyatta, yükleme belgelerinin bir kısmının banka kanalıyla tahsile gönderilmesine rağmen, orijinal belgelerden bir setin doğrudan ithalatçıya iletilmesi ve yükleme belgesinin ithalatçı firma emrine düzenlenmiş olması halinde, ithalatçı bu belgeleri kullanarak ödeme yapmaksızın malları gümrükten çekebilir. Bu durumda fiilen uygulanan ödeme yöntemi, Mal Mukabili Ödeme ile benzer bir risk profiline dönüşür.

Bu nedenle ihracatçı firmalar, Vesaik Mukabili Ödeme yöntemini tercih ettiklerinde, yükleme belgelerinin tamamını tahsile gönderilmek üzere bankalarına teslim etmeli; ithalatçıya doğrudan belge iletilmesinden kaçınmalıdır. Ayrıca taşıma şekline bağlı olarak düzenlenen taşıma belgesinin hukuki niteliğinin, ithalatçının malları teslim alma veya mallar üzerinde tasarruf edebilme imkânı bakımından belirleyici olabileceği göz önünde bulundurulmalıdır.

İhracatçının Bankası, yalnızca ihracatçının talimatlarına uygun şekilde belgeleri ithalatçının bankasına göndermekle yükümlüdür. Bankanın diğer sorumlulukları şunlardır:

• İhracatçının talimatlarını eksiksiz yerine getirmek.
• Belgeleri ve tahsil talimatını, ihracatçının verdiği talimatlara uygun şekilde tahsil bankasına iletmek.
• Talimatlara aykırı hareket edilmesi durumunda sorumluluk doğabilir

İthalatçının Bankası, ihracatçının bankasının talimatlarını yerine getirirken makul bir özen göstermek zorundadır. Bankanın diğer sorumlulukları şunlardır:

Vesaik teslimi:

"Ödeme Karşılığı Teslim" şartı ile gelen belgeleri, ödeme yapılmadan ithalatçıya teslim etmemelidir.

"Poliçe Kabul" şartı ile gelen belgeleri, poliçe kabul edilmeden ithalatçıya teslim etmemelidir.

Aval verilmesi:

Tahsil talimatında aval şartı bulunması halinde, ibraz/tahsil bankası aval vermeyi kabul etmiyorsa veya aval verme yetkisi/uygunluğu bulunmuyorsa durumu remitting bank’a bildirmeli ve yeni talimat beklemelidir.

Talimatlara uyum:

Tahsil talimatına aykırı hareket edilmesi, ilgili banka açısından sorumluluk ve tazminat riski doğurabilir.

Vesaik Mukabili Ödeme, ihracatçıya akreditif kadar güçlü bir ödeme güvencesi sağlamamakla birlikte, belgelerin banka kanalıyla ve belirli tahsil talimatları çerçevesinde teslim edilmesi sayesinde mal mukabili ödemeye kıyasla daha kontrollü bir yapı sunar.

Ancak URC 522 kapsamında bankalar ödeme garantisi vermez; esas sorumlulukları tahsil talimatına uygun hareket etmek ve belgeleri belirlenen şartlarla ibraz etmektir. Bu nedenle ihracatçıların ithalatçı riskini, ülke riskini, taşıma belgesinin niteliğini, belge setinin eksiksizliğini ve tahsil talimatının açıklığını işlem öncesinde dikkatle değerlendirmesi gerekir. Doğru yapılandırılmış bir vesaik mukabili işlem, taraflar arasında pratik ve maliyet etkin bir çözüm sunabilir; ancak ödeme riski ortadan kalkmaz.