Yapay Zekâ Altyapısı Küresel Ticaretin Yeni Büyüme Alanı
Yapay Zekâ Altyapısında Kullanılan Ürünler Neleri Kapsıyor?
Yapay zekâ tek başına gümrükte sınıflandırılabilecek fiziksel bir ürün değil. Dolayısıyla uluslararası ticaret istatistiklerinde doğrudan “yapay zekâ” adı altında bir gümrük kodu bulunmuyor.
Yapay zekâ altyapısında kullanılan ürünler; yapay zekâ teknolojilerinin geliştirilmesi ve üretilmesi için gerekli:
- Hammaddeleri,
- Kritik mineralleri,
- Kimyasalları,
- Ara girdileri,
- Yarı iletkenleri,
- Yarı iletken üretim ekipmanlarını,
- Sunucuları,
- Veri merkezi altyapı ekipmanlarını
kapsayan geniş bir değer zincirine yayılıyor.
Bu nedenle “AI-enabling goods” ifadesi tek bir ürün grubundan çok, yapay zekâ teknolojisinin çalışmasını mümkün kılan farklı üretim aşamalarındaki malları tanımlıyor.
Yapay Zekâ Değer Zinciri Nasıl İşliyor?
Değer zincirinin ilk aşamasında kritik mineraller bulunuyor.
Bu mineraller işlenerek çeşitli kimyasallara ve ara girdilere dönüştürülüyor. Daha sonra yarı iletken üretim tesislerinde çip üretiminde kullanılıyor.
Çip üretimi ise litografi makineleri gibi oldukça özel üretim ekipmanlarına dayanıyor.
Üretilen çipler kartlara yerleştiriliyor ve sunucuların içine entegre ediliyor. Son aşamada veri merkezlerinin çalışabilmesi için enerji, soğutma ve ağ ekipmanları gerekiyor.
Bu yapı, yapay zekâ altyapısının tek bir ürün veya tek bir üretim merkezinden oluşmadığını gösteriyor.
Yapay Zekâ Altyapısı Neden Yoğun Uluslararası Ticaret Yaratıyor?
Yapay zekâ değer zincirinin farklı aşamaları az sayıda üretim merkezinde gerçekleştiriliyor.
Bu nedenle bir ara ürün, nihai olarak veri merkezinde kullanılacak ekipmana dönüşene kadar farklı ülkeler arasında birden fazla kez hareket edebiliyor.
Kritik mineraller bir ülkede çıkarılabilir, başka bir ülkede işlenebilir, farklı bir üretim merkezinde çipe dönüştürülebilir ve daha sonra başka bir ülkede sunucu veya veri merkezi ekipmanı içine entegre edilebilir.
Bu üretim yapısı yapay zekâ altyapısında kullanılan malların yüksek ticaret yoğunluğuna sahip olmasına neden oluyor.
Yapay Zekâ Ürünlerinin Ticaretini Ölçmek Neden Zor?
Yapay zekâ bağlantılı mal ticaretini ölçmenin güçlüklerinden biri, uluslararası ticarette kullanılan ürün sınıflandırmalarının her zaman kullanım amacını göstermemesi.
Tek bir altı haneli HS kodu, hem yapay zekâ açısından önemli bir ürünü hem de başka sektörlerde kullanılan benzer ürünleri kapsayabiliyor.
Bu durumda ilgili kod altındaki bütün ticaretin yapay zekâ ticareti olarak değerlendirilmesi gerçek büyüklüğün olduğundan yüksek hesaplanmasına yol açabiliyor.
Ayrıca ABD gibi yoğun veri merkezi yatırımlarının bulunduğu bir ekonominin ithalat yapısına göre yapay zekâ bağlantılı görünen bazı ürünler, başka ülkelerde ağırlıklı olarak inşaat, altyapı veya taşımacılık amacıyla kullanılabiliyor.
Bu nedenle yapay zekâ altyapısında kullanılan ürünleri belirlemek için kullanılan liste daha dar ve hedefli hale getirildi; genel amaçlı ürünler ile yalnızca belirli ülkelerde yapay zekâyla güçlü bağlantısı bulunan bazı altyapı ve inşaat girdileri kapsam dışına çıkarıldı.
Yapay Zekâ Bağlantılı Ticaret Ne Zaman Hızlanmaya Başladı?
2023’e kadar yapay zekâ altyapısında kullanılan ürünlerin ticareti genel dünya mal ticaretiyle büyük ölçüde paralel hareket ediyordu.
2023 yılında yüzde 10 gerileyen bu ürünlerin ticareti, takip eden dönemde hızlı bir yükselişe geçti:
- 2024: yüzde 16 büyüme
- 2025: yüzde 31 büyüme
- 2026’nın ilk yarısı: yüzde 67 büyüme
Bu ivmeyle birlikte söz konusu ürünlerin dünya mal ticaretindeki payı da hızla arttı.
2016 yılında yüzde 7,1 olan pay, 2023’te yüzde 8 seviyesindeydi. 2026’nın ilk yarısında ise yüzde 14,8’e ulaştı.
Küresel Mal Ticareti Büyümesinin Yüzde 47’si Bu Ürünlerden Geldi
Yapay zekâ altyapısında kullanılan ürünlerin küresel ticaretteki ağırlığı yalnızca toplam paylarıyla ölçülmüyor.
Büyümeye yaptıkları katkı çok daha yüksek.
2024 öncesinde bu ürünlerin dünya mal ticareti büyümesine katkısı sınırlıydı. 2025 yılında toplam ticaret büyümesinin yaklaşık yüzde 40’ı bu ürünlerden kaynaklandı.
2026’nın ilk yarısında ise pay yüzde 47’ye yükseldi.
Dolayısıyla yapay zekâ altyapısında kullanılan mallar, yalnızca teknoloji ticaretinin hızlı büyüyen bir bölümü olmaktan çıkarak toplam dünya mal ticaretindeki büyümenin ana kaynaklarından biri haline geldi.
Ticaret Değerindeki Artışın Tamamı Daha Fazla Ürün Ticaretinden Mi Kaynaklanıyor?
Yapay Zekâ Ticaretinde Ara Ürünler Neden Önemli?
Yapay zekâ altyapısında kullanılan ürünlerin ticaretinde en büyük pay ara ürünlere ait.
2025 yılında toplam ticaret değerinin:
- Yüzde 1’i kimyasallar ve minerallerden,
- Yüzde 62’si ara ürünlerden,
- Yüzde 37’si ekipmanlardan
oluştu.
Ekipman grubu kendi içinde de ikiye ayrılıyor:
- Yarı iletken üretim ekipmanları: yüzde 5
- Hesaplama ve altyapı ekipmanları: yüzde 32
Ara ürünlerin toplam ticarette yüzde 62 gibi yüksek bir paya sahip olması, yapay zekâ değer zincirinin farklı üretim aşamalarında ülkeler arasında yoğun mal hareketi yaratan yapısıyla uyumlu.
Yapay Zekâ Altyapısı Dünya Ticaretinin Ana Büyüme Alanlarından Biri Haline Geldi
Yapay zekâ altyapısında kullanılan ürünlerin dünya mal ticaretindeki payı yalnızca birkaç yıl içinde önemli ölçüde yükseldi.
2023’te dünya mal ticaretinin yüzde 8’ini oluşturan bu ürünlerin payı 2026’nın ilk yarısında yüzde 14,8’e ulaştı.
Aynı dönemde ticaret büyümesi 2024’te yüzde 16’dan, 2025’te yüzde 31’e ve 2026’nın ilk yarısında yüzde 67’ye yükseldi.
2026’nın ilk yarısındaki küresel mal ticareti büyümesinin yüzde 47’sinin bu ürünlerden kaynaklanması ise yapay zekâ altyapısı yatırımlarının dünya ticaretindeki ağırlığının ulaştığı seviyeyi ortaya koyuyor.
Kaynak: World Trade Organization (WTO), Global Trade Outlook and Statistics – Update: October 2026, “AI-enabling goods trade”