Yaratıcı Ekonomi: Ticaretin Yeni Dinamikleri ve Bölgesel Eğilimler
Yaratıcı ekonomi, son yıllarda küresel ticaretin giderek daha önemli bir bileşeni haline gelmektedir. Kültür, tasarım, yazılım, dijital içerik, yayıncılık, mimarlık, görsel sanatlar, müzik, oyun ve medya gibi alanları kapsayan bu ekonomi, yalnızca kültürel üretim açısından değil; ihracat, istihdam, inovasyon ve sürdürülebilir kalkınma bakımından da stratejik değer taşımaktadır.
UNCTAD’ın Creative Economy Outlook 2024 raporu, yaratıcı endüstrilerin ticaret ve ekonomik büyümedeki rolüne dikkat çekmekte; yaratıcı ekonominin ülkelerin gayrisafi yurt içi hasılasına ve istihdamına farklı düzeylerde katkı sunduğunu ortaya koymaktadır. Rapora göre yaratıcı ekonominin GSYH içindeki payı ülkeler bazında %0,5 ile %7,3 arasında değişirken, istihdamdaki payı %0,5 ile %12,5 aralığında seyretmektedir.
Son yirmi yılda yaratıcı ürün ihracatı 3,5 kattan fazla artış göstermiştir. Aynı dönemde toplam mal ihracatındaki artışın 3,8 kat seviyesinde gerçekleştiği dikkate alındığında, yaratıcı ürünlerin küresel mal ticaretindeki istikrarlı konumu daha net görülmektedir. Yaratıcı hizmet ihracatı ise son on yılda 2,8 kat artarak, toplam hizmet ihracatındaki 1,5 katlık artışın oldukça üzerinde bir performans sergilemiştir.
Bu büyümede dijitalleşme, yazılım, araştırma-geliştirme hizmetleri, çevrim içi platformlar, dijital içerik üretimi ve yeni tüketim alışkanlıkları belirleyici rol oynamaktadır.
Yaratıcı Ürünlerin Kapsamı
UNCTAD, yaratıcı ürünlerdeki uluslararası ticareti Birleşmiş Milletler COMTRADE Veri Tabanı’na bildirilen resmi veriler ve Armonize Sistem (HS) sınıflandırması üzerinden ölçmektedir. HS 2022 versiyonu esas alındığında, 6 basamak düzeyinde tanımlanan 230 yaratıcı ürün bulunmaktadır.
Bu ürünler genel olarak şu alt kategorilerde değerlendirilmektedir:
- Görsel-işitsel ürünler, multimedya ve fotoğrafçılık
- El sanatları ve tasarım ürünleri (halılar, moda aksesuarları, iç mekân ürünleri, mücevherat, oyuncaklar vb.)
- Kitaplar ve yayıncılık
- Müzik, performans ve görsel sanatlar
- Mimarlık
- Yazılım, video oyunları ve kayıtlı medya
- Kültürel ve doğal miras ürünleri
Yaratıcı Ürün İhracatında Küresel Eğilimler
Yaratıcı ürün ihracatı, COVID-19 salgınından diğer birçok ürün grubuna kıyasla daha fazla etkilenmiştir. Fiziksel alışveriş imkânlarının kısıtlanması, kültürel faaliyetlerin durması ve tedarik zincirlerinde yaşanan aksamalar, yaratıcı ürün ticaretinde belirgin bir daralmaya neden olmuştur.
2020 yılında toplam mal ihracatı %7,2 düşerken, yaratıcı ürün ihracatı %12,5 oranında azalmıştır. Buna karşın yaratıcı ürünler 2021 yılında güçlü bir toparlanma göstermiştir. 2022 yılında ise yaratıcı ürün ihracatındaki büyüme %3,1 seviyesinde kalmış ve aynı yıl toplam mal ihracatındaki %11,5’lik büyümenin gerisinde gerçekleşmiştir.
2022 yılında önde gelen yaratıcı ürün ihracatçıları arasında en yüksek büyüme oranlarını kaydeden ülkeler Birleşik Arap Emirlikleri, Endonezya, Vietnam, İsviçre ve Amerika Birleşik Devletleri olmuştur. Çin’de ise yaratıcı ürün ihracatındaki büyüme, 2021’deki güçlü artışın ardından 2022 yılında daha sınırlı bir seviyeye gerilemiştir.
Bölgesel Görünüm: Asya’nın Belirleyici Rolü
UNCTAD verilerine göre yaratıcı ürün ihracatı 2022 yılında 713 milyar ABD doları seviyesine yükselirken, yaratıcı hizmet ihracatı 1,4 trilyon ABD dolarına ulaşmıştır.
Bölgesel olarak bakıldığında Asya, yaratıcı ürün ihracatında açık ara lider konumdadır. 2022 yılında Asya’nın yaratıcı ürün ihracatı 438 milyar ABD doları olarak gerçekleşirken, Avrupa 211 milyar ABD doları, Kuzey Amerika ise 51 milyar ABD doları tutarında yaratıcı ürün ihracatı gerçekleştirmiştir.
Çin, 2022 yılında küresel yaratıcı ürün ihracatının %35’ini tek başına gerçekleştirerek Asya’nın bu alandaki liderliğinde belirleyici rol oynamaya devam etmiştir. Latin Amerika ve Karayipler, Afrika ve Okyanusya ise yaratıcı ürün ihracatında diğer bölgelere kıyasla daha sınırlı paya sahiptir.
Gelişmekte Olan Ekonomilerin Artan Payı
Yaratıcı ürün ihracatında gelişmekte olan ekonomiler, gelişmiş ekonomilere kıyasla daha yüksek bir ihracat hacmine ulaşmıştır. 2022 yılında gelişmekte olan ekonomiler arasında en büyük yaratıcı ürün ihracatçıları Çin, Hong Kong, Hindistan, Birleşik Arap Emirlikleri ve Türkiye olmuştur.
Gelişmiş ekonomiler tarafında ise Amerika Birleşik Devletleri, İtalya, Fransa, Almanya ve Kore Cumhuriyeti öne çıkmaktadır.
Bu tablo, yaratıcı ekonominin yalnızca yüksek gelirli ülkeler için değil, gelişmekte olan ekonomiler açısından da önemli bir ihracat ve değer yaratma alanı olduğunu göstermektedir. Özellikle tasarım, moda aksesuarları, mücevherat, oyuncak, yazılım, video oyunları ve kayıtlı medya gibi alanlar, gelişmekte olan ülkelerin küresel ticarette daha görünür hale gelmesine katkı sağlamaktadır.
Sürdürülebilir Kalkınma Açısından Yaratıcı Ekonomi
Yaratıcı ekonomi, en az gelişmiş ülkeler açısından sürdürülebilir kalkınma ve yapısal dönüşüm için önemli fırsatlar sunmaktadır. Yaratıcı sektörler; yüksek sermaye yoğunluğu gerektirmeyen, yerel kültürel birikimden beslenen, istihdam yaratma potansiyeli yüksek ve dijitalleşmeyle ölçeklenebilir alanlar arasında yer almaktadır.
2022 yılında en az gelişmiş ülkelerin yaratıcı ürün ihracatı 2,9 milyar ABD dolarına ulaşmıştır. Bu ihracatta Asya’daki en az gelişmiş ülkeler, özellikle de Kamboçya ve Myanmar, öne çıkmıştır. Söz konusu ülkeler, en az gelişmiş ülkelerin toplam yaratıcı ürün ihracatının yaklaşık %90’ını gerçekleştirmiştir. İhracatın önemli bir bölümünü ise gelişmiş ekonomilere yönelik moda aksesuarları oluşturmaktadır.
Bu görünüm, yaratıcı ekonominin üretim kapasitesi, ihracat çeşitliliği ve küresel değer zincirlerine katılım açısından gelişmekte olan ülkeler için önemli bir potansiyel taşıdığını ortaya koymaktadır.
İhraç Edilen Başlıca Yaratıcı Ürünler
Başlıca İhracatçılar ve Ticaret Akımları
Küresel yaratıcı ürün ihracatı, sınırlı sayıda ülkenin yoğun katkısıyla şekillenmektedir. 2022 yılında Çin, 250 milyar ABD doları tutarındaki ihracatıyla açık ara en büyük yaratıcı ürün ihracatçısı olmuştur. Çin’i 46 milyar ABD doları ile Amerika Birleşik Devletleri ve 39 milyar ABD doları ile İtalya takip etmiştir.
İlk on yaratıcı ürün ihracatçısı listesi önceki yıllara kıyasla büyük ölçüde istikrarını korumuştur. 2022 yılında Vietnam ilk on listesinden çıkarken, Birleşik Arap Emirlikleri listeye dahil olmuştur.
Gelişmekte olan ülkeler arasında Çin, Hong Kong, Hindistan ve Türkiye’de yaratıcı ürün ihracatı, toplam mal ihracatının %5’inden fazlasını oluşturmaktadır. Bu durum, yaratıcı ekonominin bazı gelişmekte olan ülkeler için ihracat sepetinde anlamlı bir yer edindiğini göstermektedir.
Yaratıcı ürünlerde Güney-Güney ticareti de son on yıllarda artış göstermiştir. Bununla birlikte 2022 yılında Güney-Güney ticareti, toplam yaratıcı ürün ihracatının yalnızca %25’ini temsil etmiştir. Aynı yıl Güney-Kuzey ihracatı %34, Kuzey-Kuzey ihracatı ise %31 seviyesinde gerçekleşmiştir.
Yaratıcı Hizmetlerin Yükselişi
Yaratıcı ekonomide en hızlı büyüme alanlarından biri yaratıcı hizmetlerdir. UNCTAD’a göre yaratıcı hizmet ihracatı 2022 yılında 1,4 trilyon ABD dolarına ulaşmış; yaratıcı hizmetlerin toplam hizmet ihracatı içindeki payı son on yılda %12’den %19’a yükselmiştir.
Yaratıcı hizmet ihracatında yazılım hizmetleri, araştırma-geliştirme, reklamcılık, pazar araştırması, mimarlık, görsel-işitsel hizmetler, bilgi hizmetleri ve kültürel hizmetler öne çıkmaktadır. 2022 yılında en fazla ihraç edilen yaratıcı hizmetler arasında yazılım hizmetleri %41,3, araştırma-geliştirme hizmetleri ise %30,7 pay almıştır.
Bu tablo, yaratıcı ekonominin giderek daha fazla dijitalleştiğini ve hizmet odaklı bir yapıya evrildiğini göstermektedir. Özellikle yazılım, oyun, dijital medya, yapay zekâ destekli içerik üretimi ve çevrim içi platformlar, yaratıcı ekonominin geleceğinde belirleyici alanlar olarak öne çıkmaktadır.
Kaynak: UNCTAD, Creative Economy Outlook 2024