Gelişmekte Olan Ekonomiler Arasında Ticaretin Yükselişi
Gelişmekte olan ekonomiler arasındaki ticaret, dünya mal ticaretinin önemli bir bölümünü oluşturur hale geldi.
2025 yılında gelişmekte olan ekonomilerin birbirlerine gerçekleştirdikleri mal ihracatı yaklaşık 7,2 trilyon dolara ulaştı. Bu tutar dünya mal ihracatının yüzde 27,8’ine karşılık geliyor.
2005 yılında bu oran yüzde 14,3, 2015 yılında ise yüzde 23 seviyesindeydi.
İthalat tarafında da benzer bir gelişim görülüyor. Gelişmekte olan ekonomiler arasındaki ticaretin dünya mal ithalatındaki payı 2005’te yüzde 14 iken 2025’te yüzde 25,7’ye yükseldi.
Gelişmekte Olan Ekonomiler Arasındaki Ticaret Ne Kadar Büyüdü?
2005–2025 döneminde Güney-Güney mal ihracatı 4,8 kat büyüdü.
Aynı dönemde gelişmekte olan ekonomiler ile gelişmiş ekonomiler arasındaki ticaretteki artış 2,5 kat oldu.
Bu yirmi yıllık dönemde 2008 küresel finans krizi ve COVID-19 pandemisi gibi önemli ekonomik şoklar yaşanmasına rağmen Güney-Güney ticareti uzun vadede daha güçlü bir büyüme eğilimi gösterdi.
Gelişmekte olan ekonomilerin toplam dünya mal ihracatındaki payı da aynı dönemde yüzde 33,9’dan yüzde 46,4’e yükseldi.
Çin Güney-Güney Ticaretinde Ne Kadar Belirleyici?
Çin'in dahil olduğu ticaret akımları, değer olarak Güney-Güney mal ihracatının yaklaşık yarısını oluşturuyor.
Bununla birlikte Güney-Güney ticaretindeki yükseliş yalnızca Çin ile açıklanmıyor.
Çin'le bağlantılı ticaret hariç tutulduğunda diğer gelişmekte olan ekonomiler arasındaki ticaretin dünya mal ihracatındaki payı 2005 yılında yüzde 8,5 iken 2025 yılında yüzde 13,4’e yükseldi.
Bu ülkeler arasındaki ticaret aynı dönemde yaklaşık dört kat büyüdü.
Dolayısıyla Çin Güney-Güney ticaretinde büyük bir ağırlığa sahip olmakla birlikte, diğer gelişmekte olan ekonomiler arasındaki ticarette de belirgin bir büyüme yaşandı.
Güney-Güney Ticaretinin Merkezi Asya
- Afrika'da 113 milyar dolar,
- Gelişmekte olan Amerika ekonomilerinde 203 milyar dolar
Asya Dışında Ticaret Neden Daha Sınırlı?
Asya dışında Güney-Güney ticareti büyük ölçüde Asya'nın merkezde olduğu bir yapı gösteriyor.
Afrika ile Latin Amerika ve Karayipler'deki gelişmekte olan ekonomiler birbirleriyle ve kendi bölgelerinde ticaret yapmaktan çok Asya ile ticaret gerçekleştiriyor.
Bu nedenle Afrika ile Latin Amerika ve Karayipler'de bölgesel entegrasyon, Güney-Güney ticaretinin büyümesi açısından henüz tam olarak kullanılmamış önemli bir alan olarak öne çıkıyor.
Yüksek Ticaret Maliyetleri Büyümeyi Sınırlıyor
Güney-Güney ticaretindeki güçlü büyümeye rağmen gelişmekte olan ekonomiler arasındaki ticaretin önünde önemli maliyetler bulunuyor.
Gelişmekte olan ekonomilerde ticaret maliyetleri yüksek gelirli ekonomilere kıyasla yaklaşık yüzde 30 daha yüksek.
Düşük gelirli ekonomilerin birbirleriyle gerçekleştirdiği ticarette maliyetlerin en büyük bölümünü ticaret politikası kaynaklı engeller ile düzenlemeler arasındaki farklılıklar oluşturuyor.
Yüksek gelirli ekonomiler arasındaki ticarette ise en büyük maliyet unsuru taşımacılık.
Tarife dışı önlemler de önemli bir maliyet kaynağı. Ekonomilerin yüzde 88’inde, tarife dışı önlemlerin ihracat üzerindeki maliyeti gümrük tarifelerinin oluşturduğu maliyetten daha yüksek.
Ticaret Finansmanına Erişimde Büyük Fark Bulunuyor
Ticaret finansmanına erişimde gelişmekte olan bölgeler ile gelişmiş ekonomiler arasında önemli farklılıklar bulunuyor.
Batı Afrika ve Güneydoğu Asya'daki Mekong bölgesinde ticaretin yalnızca yaklaşık dörtte biri ticaret finansmanıyla destekleniyor.
Gelişmiş ekonomilerde ise bu oran yüzde 60 ile yüzde 80 arasında değişiyor.
Batı Afrika'daki ticaret finansmanı kapsamının Afrika ortalaması olan yüzde 40 seviyesine yükseltilmesinin bölgenin ticaret akımlarını yıllık yaklaşık yüzde 8 artırabileceği tahmin ediliyor.
Düzenleyici Yakınlaşma Ticaret Maliyetlerini Ne Ölçüde Azaltabilir?
Düzenlemeler arasındaki farklılıkların azaltılması, tarife dışı önlemlerden kaynaklanan ticaret maliyetlerinde önemli bir düşüş sağlayabilir.
Düzenleyici yakınlaşmanın tarife dışı önlemlerden kaynaklanan maliyetleri genel olarak yüzde 15–30 azaltabileceği tahmin ediliyor.
Afrika'da ise tarım ve imalat sektörlerinde bu azalmanın yüzde 30–40 seviyesine ulaşabileceği değerlendiriliyor.
Ticareti kolaylaştırıcı uygulamalar, kalite altyapısının geliştirilmesi ve bölgesel entegrasyon da gelişmekte olan ekonomiler arasındaki ticarette karşılaşılan sorunların azaltılmasına katkı sağlayabilecek alanlar arasında yer alıyor.
Güney-Güney İş Birliği Ticaretin Gelişiminde Nasıl Bir Rol Üstlenebilir?
Ticaret alanındaki girişimlerin uygulanması aynı zamanda ülkeler arasındaki iş birliklerine bağlı.
Ticaret İçin Yardım (Aid for Trade) kapsamındaki ödemeler 2006–2015 döneminde yüzde 8 artarken, 2015–2024 dönemindeki artış yalnızca yüzde 1 oldu.
Bu ortamda Güney-Güney iş birliği ve üçgen iş birliği; bilgi, uzmanlık ve kaynakların harekete geçirilmesi açısından tamamlayıcı kanallar sunuyor.
Güney-Güney iş birliği gelişmekte olan ekonomilerin birbirleriyle ilgili deneyim ve çözümleri paylaşmasına imkân verirken, üçgen iş birliği ek ortaklardan sağlanan destekle bu yapıyı tamamlayabiliyor.
Güney-Güney Ticaretinin Büyümesinin Önündeki Temel Sorunlar Neler?
Güney-Güney ticareti dünya mal ticaretinin dörtte birinden fazlasını oluşturuyor ve 2005 yılından bu yana gelişmekte olan ekonomiler ile gelişmiş ekonomiler arasındaki ticaretten daha hızlı büyüdü.
Ancak büyümenin bölgesel dağılımı dengeli değil.
Ticaret büyük ölçüde Asya'da yoğunlaşırken Afrika ile Latin Amerika ve Karayipler'deki bölge içi ticaret daha sınırlı kalıyor.
Güney-Güney ticaretine daha geniş katılımın sağlanması yalnızca yeni pazar fırsatlarının geliştirilmesine değil;
- Ticaret maliyetlerinin azaltılmasına,
- Ticaret finansmanındaki açıkların giderilmesine,
- Kurumsal kısıtların aşılmasına
da bağlı.
Güney-Güney ve üçgen iş birliği ise ülkelerin deneyimlerini paylaşmaları, ticaretle bağlantılı kapasitelerini geliştirmeleri ve bu kısıtların aşılmasına yönelik uygulamaya dönük ortaklıklar kurmaları açısından daha geniş ticaret ve kalkınma çalışmalarını tamamlayan araçlar arasında yer alıyor.
Kaynak: World Trade Organization (WTO) & United Nations Office for South-South Cooperation (UNOSSC), Transformative Partnerships for Trade Resilience: South-South and Triangular Cooperation in Action, Chapter 1: The Rise of South-South Trade: Trends and Challenges.