Dış Ticarette Yeni Uyum Alanı: Karbon Ölçümü, EPD ve Sertifikasyon

İklim hedeflerine ulaşmak amacıyla kullanılan düzenleyici araçlar; emisyonların hesaplanması, enerji tüketimi ve enerji verimliliği gibi konularda belirli gereklilikler getirebiliyor.

WTO çalışması bu alanda gönüllü standartlar ile zorunlu teknik düzenlemeler arasında ayrım yapıyor.

Bu düzenlemeler ürünün özellikleri kadar üretim ve işlem yöntemlerine ilişkin şartlar da içerebiliyor. Uygulamada ise etiketleme, test, doğrulama, gözetim ve sertifikasyon gibi uygunluk değerlendirme yöntemlerinden yararlanılabiliyor.

Bu nedenle karbon düzenlemelerinin yaygınlaşmasıyla birlikte dış ticarette yeni bir soru ortaya çıkıyor: Emisyon bilgisi yalnızca hesaplanmış mı, yoksa hedef pazarda kabul edilebilecek bir yöntemle ölçülmüş ve doğrulanmış mı?

Farklı ülkelerde uygulanan karbon politikalarının işleyebilmesi için işletmelerin emisyon verilerine ihtiyaç duyuluyor.

Ancak yalnızca toplam emisyon miktarının bilinmesi yeterli olmayabilir. Emisyonun ürün, tesis veya üretim süreci bazında hesaplanması ve kullanılan hesaplama yönteminin belirli standartlara uygun olması gerekebiliyor.

Bu nedenle son yıllarda farklı ülkelerde ölçüm, raporlama ve doğrulama sistemleri geliştiriliyor.

Avustralya'nın National Greenhouse and Energy Reporting – NGER sistemi, belirli eşiklerin üzerindeki büyük şirketler için sera gazı emisyonları, enerji üretimi ve enerji tüketiminin raporlanmasına yönelik ulusal bir çerçeve oluşturuyor. Sistem doğrudan emisyonları ve belirli dolaylı emisyonları kapsıyor ve yetkili düzenleyici kurum tarafından yönetiliyor.

Avustralya'nın geliştirdiği Guarantee of Origin – GO sistemi ise ürün bazında emisyonların ve ilgili bilgilerin değer zinciri boyunca ölçülmesine ve izlenmesine odaklanıyor.

Sistem, uluslararası standartlarla uyum sağlaması amacıyla uluslararası ortaklarla iş birliği içinde geliştirildi. İlk kapsamda yenilenebilir elektrik ile elektroliz yoluyla üretilen hidrojen yer alırken sistemin düşük karbonlu sıvı yakıtları, yeşil metalleri ve biyometanı da kapsayacak biçimde genişletilmesi öngörülüyor.

İlk aşamada yenilenebilir elektrik ve elektroliz yoluyla üretilen hidrojen sisteme dâhil edilirken, düşük karbonlu sıvı yakıtlar, yeşil metaller ve biyometan gibi ürünlerin de kapsama alınması planlandı.

Bu yaklaşım, geleceğin dış ticaretinde ürünün yalnızca menşei veya teknik özelliklerinin değil, üretim sırasında oluşan emisyon bilgisinin de izlenebilir hâle gelebileceğini gösteriyor.

İklim politikalarında giderek daha fazla kullanılan araçlardan biri Environmental Product Declaration – EPD, yani Çevresel Ürün Beyanı.

EPD, bir ürünün yaşam döngüsü boyunca ortaya çıkan çevresel etkilerinin belirli ürün kategori kurallarına göre hesaplanarak doğrulanmış ve standartlaştırılmış biçimde sunulmasını sağlıyor. Karbon ayak izi de bu kapsamda raporlanan temel göstergeler arasında yer alıyor.

Çin Demir ve Çelik Birliği tarafından geliştirilen EPD platformu bunun dikkat çekici örneklerinden biri. 2022 yılında faaliyete geçen platform; çelik ürünleri, demir cevheri ve rulmanlar dâhil olmak üzere değer zincirinin farklı aşamaları için ürün kategori kuralları geliştiriyor.

Sistem ayrıca otomotiv, inşaat, ev aletleri ve batarya gibi aşağı yönlü sektörlerle ve farklı karbon ayak izi sertifikasyon kuruluşlarıyla karşılıklı tanıma çalışmaları yürütüyor. Ortak ürün kategori kuralları veya karşılıklı tanıma mekanizmaları sayesinde çevresel özelliklerin ve karbon ayak izinin EPD yoluyla sunulması mümkün hâle geliyor.

Karbon ölçümü yalnızca sanayi ürünleri için değil, binalarda kullanılan malzemeler açısından da önem kazanıyor.

Avustralya'da NABERS ile Avustralya Yeşil Bina Konseyi, yeni binalardaki gömülü emisyonların değerlendirilmesine yönelik bir derecelendirme sistemi geliştirdi. Değerlendirmede yapı malzemelerinden, malzemelerin şantiyeye taşınmasından ve inşaat faaliyetlerinden kaynaklanan emisyonlar dikkate alınıyor.

Sistem, doğrulanmış EPD'lerden oluşan ulusal bir veri tabanından yararlanıyor. EPD bulunmadığı durumlarda ise varsayılan emisyon faktörleri kullanılabiliyor.

İsviçre'de de yapı malzemelerinin gömülü CO₂ emisyonlarının hesaplanması ve bina düzeyinde bir araya getirilmesi yoluyla gömülü karbonun sınırlandırılmasına yönelik düzenlemeler bulunuyor.

Bu gelişmeler, üretim malzemelerinin karbon bilgisinin nihai ürün veya yapının çevresel performansının hesaplanmasında kullanılabildiğini gösteriyor.

Güney Kore'de ise çelik ve diğer ürünlerin yaşam döngüsü emisyonlarını kapsayan kamu ve özel sektör ortaklığına dayalı bir karbon ayak izi sistemi uygulanıyor.

Sistem ölçüm, raporlama ve doğrulama sürecini kapsıyor ve çelik, çimento, petrokimya, rafineri, elektrik, bina, atık ve havacılık gibi farklı sektörlerde kullanılabiliyor.

Bu yaklaşım, karbon ayak izinin yalnızca üretim tesisinin toplam emisyonundan değil, ürünün yaşam döngüsü boyunca ortaya çıkan emisyonlardan hareketle de değerlendirilebildiğini ortaya koyuyor.

Amerika Birleşik Devletleri Uluslararası Ticaret Komisyonu da ABD'de üretilen çelik ve alüminyumun sera gazı emisyon yoğunluğunu belirlemek amacıyla bir çalışma yürüttü.

Araştırmada Scope 1, Scope 2 ve belirli Scope 3 emisyon verileri toplandı. Komisyon, 2025 yılının Şubat ayında ABD'de 2022 yılında üretilen farklı çelik ve alüminyum ürünlerinin ürün bazındaki emisyon yoğunluklarına ilişkin raporunu yayımladı.

Bu tür çalışmalar, ürün bazında karşılaştırılabilir emisyon verilerinin gelecekte sanayi ve ticaret politikalarında daha fazla kullanılabileceğini gösteriyor.

Sürdürülebilirlik standartlarının dış ticaretteki rolü yalnızca teknik uygunluk veya karbon ayak izi raporlamasıyla sınırlı değil.

Bazı ticaret anlaşmalarında sürdürülebilirlik kriterleri tercihli pazara erişim koşullarıyla da ilişkilendirilebiliyor.

EFTA ülkeleri ile Endonezya arasındaki Kapsamlı Ekonomik Ortaklık Anlaşması kapsamında İsviçre'nin Endonezya menşeli palm yağına uyguladığı düzenleme buna örnek oluşturuyor.

Anlaşma kapsamında palm yağı için verilen tercihli tarife kotaları, ticaret ve sürdürülebilir kalkınma bölümünde belirlenen sürdürülebilirlik kriterleriyle bağlantılı. Belirlenmiş gönüllü sürdürülebilirlik standartlarına göre düzenlenen sertifikalar, ilgili kriterlerin karşılandığını göstermek için yeterli kanıt olarak kabul edilebiliyor.

Bu örnek, sürdürülebilirlik sertifikasyonunun belirli koşullarda doğrudan gümrük avantajlarıyla ilişkilendirilebildiğini gösteriyor.

Karbon ölçümü ve sertifikasyon sistemlerinin yaygınlaşması, beraberinde önemli bir dış ticaret sorununu da getiriyor.

Ülkelerin farklı hesaplama yöntemleri, emisyon faktörleri, standartlar ve sertifikasyon prosedürleri kullanması, aynı ürünü farklı pazarlara ihraç eden şirketlerin birden fazla sisteme uyum sağlamasını gerektirebilir.

WTO TESSD kapsamında yapılan değerlendirmelerde bu nedenle uluslararası iş birliğinde dört temel alan öne çıkarılıyor: bilgi paylaşımı ve diyalog, karbon ölçüm standartlarında yakınlaşma, uygunluk değerlendirme ve sertifikasyon sistemleri ile teknik yardım ve kapasite geliştirme.

TESSD çalışmasında karbon ölçümü ve bağlantılı standartların sektörler arasında daha uyumlu ve birlikte çalışabilir hâle getirilmesi öncelikli alanlardan biri olarak değerlendiriliyor.

Ortak veya uyumlu standartların düzenleyici yakınlaşmayı kolaylaştırabileceği, ticaret engellerini azaltabileceği ve emisyon azaltım çalışmalarının daha sağlıklı izlenmesini sağlayabileceği belirtiliyor.

Uluslararası standartların teknik düzenlemelerde referans alınması, ülkeler arasındaki düzenleyici parçalanmanın azaltılmasına ve teknik düzenlemelerin ticarette gereksiz engel yaratmasının önlenmesine katkıda bulunabilir.

Dış ticaret açısından kritik konu da burada ortaya çıkıyor: Bir karbon ayak izi hesabının yapılmış olması kadar, bu hesabın diğer ülkelerde tanınabilecek bir yöntemle yapılması önem kazanıyor.

Karbon ölçümü ve sertifikasyon sistemleri önemli bir teknik ve kurumsal altyapı gerektiriyor.

Bu nedenle TESSD çalışması, gelişmişlik düzeyleri farklı WTO üyelerinin yeni ticaret bağlantılı iklim önlemlerini tasarlama ve uygulama konusunda aynı kapasiteye sahip olmadığını da dikkate alıyor.

Teknik yardım ve kapasite geliştirme alanları arasında karbon ölçüm standartlarının oluşturulması, emisyon envanterlerinin hazırlanması, sınırda karbon önlemleri ve etiketleme sistemlerinin tasarlanması, uygunluk değerlendirme ve sertifikasyon altyapısının kurulması ile veri toplama ve raporlama mekanizmalarının geliştirilmesi yer alıyor.

Karbon düzenlemelerindeki gelişmeler, dış ticarette geleneksel uygunluk anlayışını genişletiyor.

Bir ihracat işleminde ürünün teknik özellikleri, menşei ve ilgili standartlara uygunluğu önemini korurken bunlara yeni sorular ekleniyor.

Ürünün karbon ayak izi hangi yöntemle hesaplandı? Kullanılan emisyon verileri güvenilir mi? Hesaplama hangi standarda dayanıyor? Sonuç bağımsız bir kuruluş tarafından doğrulandı mı? Düzenlenen sertifika veya EPD hedef pazarda tanınıyor mu?

TESSD belgesinde yer alan ülke uygulamaları, bu soruların farklı sektörlerde giderek daha somut hâle geldiğini gösteriyor.

Dolayısıyla dış ticaret yapan firmalar açısından yeni dönemin hazırlığı yalnızca emisyonlarını azaltmaktan ibaret değil. Emisyonlarını doğru ölçebilmek, kayıt altına alabilmek, raporlayabilmek ve gerektiğinde kabul edilebilir bir sistem aracılığıyla doğrulayabilmek de giderek önem kazanıyor.

Karbon ayak izi ölçümü, çevresel ürün beyanları, etiketleme ve sertifikasyon sistemleri dış ticaretin yeni uyum alanlarından birine dönüşüyor.

Farklı ülkelerde geliştirilen uygulamalar, karbon bilgisinin ürün düzeyinde ölçülebilir, izlenebilir ve doğrulanabilir hâle getirildiğini gösteriyor. Bunun yanında sürdürülebilirlik sertifikalarının bazı durumlarda tercihli pazara erişim koşullarıyla ilişkilendirilebilmesi, çevresel kriterlerin ticaret politikaları içindeki ağırlığını daha da artırıyor.

Ancak farklı ülkelerin farklı sistemler geliştirmesi yeni teknik engeller oluşturma potansiyeli taşıyor. Bu nedenle ortak karbon ölçüm standartları, uygunluk değerlendirme sistemlerinin yakınlaştırılması ve sertifikaların karşılıklı tanınması uluslararası ticaret açısından giderek daha kritik hâle geliyor.

Yeni dönemde ihracatçı açısından yalnızca düşük karbonlu üretim yapmak değil, ürünün karbon performansını uluslararası pazarda kabul edilebilir ve doğrulanabilir biçimde ortaya koyabilmek de rekabetin önemli bir parçası olacak.