COP28 ve Ticaret Politikaları: İklim Eylemi İçin Yeni Fırsatlar

Birleşmiş Milletler Ticaret ve Kalkınma Konferansı (UNCTAD), COP28 döneminde yayımladığı çalışmada, gelişmekte olan 60 ülkenin Ulusal Katkı Beyanlarında yer alan ticaretle bağlantılı tedbirleri incelemiştir. Çalışma, iklim taahhütleri ile ticaret politikaları arasındaki ilişkiyi ortaya koyması bakımından dikkat çekici bir çerçeve sunmaktadır.

UNCTAD’ın analizinde, söz konusu ülkelerin NDC’lerinde toplam 680 ticaretle ilgili tedbir tespit edilmiştir. Bu tedbirlerin önemli bir bölümü yenilenebilir enerji, enerji verimliliği, yeşil değer zincirleri, teknik düzenlemeler ve yeşil sanayi politikaları etrafında yoğunlaşmaktadır. Bu tablo, ticaret politikalarının iklim hedeflerine ulaşmada henüz tam kapasiteyle kullanılmayan, ancak giderek daha fazla önem kazanan bir politika alanı olduğunu göstermektedir.

Çalışmanın öne çıkan bulgularından biri, ülkelerin NDC’lerinde ticaretle bağlantılı çok sayıda düzenleme ve politika aracına yer verilmesine rağmen, ticaretin çoğu zaman doğrudan bir iklim politikası aracı olarak tanımlanmamasıdır. Bu durum, iklim politikaları hazırlanırken ticaret kurumları, özel sektör ve değer zinciri aktörleri arasında daha güçlü bir koordinasyona ihtiyaç duyulduğunu göstermektedir.

UNCTAD çalışması, NDC’lerde yer alan ticaretle bağlantılı tedbirleri genel olarak iki ana grupta ele almaktadır: ticareti dolaylı biçimde etkileyen tedbirler ve ticareti doğrudan etkileyen politika araçları.

Dolaylı ticaret tedbirleri, esasen iklim değişikliğiyle mücadele, enerji dönüşümü, ekonomik çeşitlenme ve sürdürülebilir kalkınma hedeflerine yöneliktir. Ancak bu tedbirler uygulamada dış ticaret akımlarını da etkileyebilmektedir. Örneğin yenilenebilir enerji üretiminin artırılması, güneş panelleri, rüzgâr türbinleri, batarya teknolojileri ve enerji verimliliği ekipmanlarına yönelik ithalat talebini artırabilir. Benzer şekilde yeşil sanayi politikaları, düşük karbonlu üretim süreçlerini destekleyerek yeni ihracat fırsatları yaratabilir.

Doğrudan ticaret tedbirleri ise ticaretin koşullarını, maliyetlerini veya piyasa erişim imkânlarını doğrudan etkileyen düzenlemeleri kapsamaktadır. Teknik düzenlemeler, ürün standartları, etiketleme gereklilikleri, kamu alımları, tarifeler, sübvansiyonlar, vergi avantajları ve karbon fiyatlandırması gibi mekanizmalar bu kapsamda değerlendirilmektedir.

Bu ayrım, iklim politikalarının ticaret üzerindeki etkisini anlamak bakımından önemlidir. Çünkü yeşil dönüşüm yalnızca enerji kaynaklarının değiştirilmesiyle sınırlı değildir; aynı zamanda üretim süreçlerinin, ürün standartlarının, tedarik zincirlerinin ve uluslararası rekabet koşullarının yeniden tanımlanmasını da beraberinde getirmektedir.

İklim politikaları ile ticaret arasındaki kesişim alanlarından biri de tarife dışı tedbirlerdir. Teknik düzenlemeler, ürün standartları, enerji verimliliği kriterleri, karbon yoğunluğuna ilişkin ölçütler ve etiketleme yükümlülükleri, iklim hedefleriyle uyumlu ticaret politikalarının önemli bileşenleri haline gelmektedir.

Tarife dışı tedbirler, bir yandan çevresel standartların yükseltilmesine katkı sağlarken, diğer yandan ihracatçı firmalar açısından yeni uyum gereklilikleri doğurabilmektedir. Bu nedenle söz konusu tedbirler, yalnızca çevre politikası veya ticaret politikası başlığı altında değil; rekabetçilik, piyasa erişimi, teknik uyum ve sürdürülebilir değer zincirleri açısından da ele alınmalıdır.

UNCTAD’ın değerlendirmesi, teknik düzenlemelerin ve benzeri doğrudan ticaret araçlarının NDC’lerde yer almakla birlikte, potansiyellerine kıyasla sınırlı kullanıldığını göstermektedir. Oysa iklim hedefleriyle uyumlu teknik standartlar, düşük karbonlu ürünlerin yaygınlaşmasını, enerji verimli teknolojilerin kullanımını ve sürdürülebilir üretim modellerinin desteklenmesini sağlayabilir.

COP28 sonrası dönemde ticaret politikalarının iklim eylemindeki rolü özellikle gelişmekte olan ülkeler açısından stratejik önem taşımaktadır. Bu ülkeler için yeşil dönüşüm, yalnızca emisyon azaltımı anlamına gelmemekte; aynı zamanda üretim kapasitesinin güçlendirilmesi, ihracat sepetinin çeşitlendirilmesi, yeni teknolojilere erişim ve sürdürülebilir kalkınma hedefleriyle uyumlu büyüme anlamına da gelmektedir.

Yeşil değer zincirlerinin geliştirilmesi bu çerçevede öne çıkan başlıklardan biridir. Tarım, sanayi, enerji, ulaştırma, ormancılık, turizm ve lojistik gibi birçok sektörde karbon ayak izinin azaltılması, hem iç piyasaların dönüşümünü hem de ihracatçıların uluslararası pazarlardaki konumunu doğrudan etkileyebilir.

Ancak bu dönüşümün başarılı olabilmesi için ticaret politikalarının iklim hedefleriyle uyumlu şekilde tasarlanması gerekir. Yeşil teknolojilere erişimin kolaylaştırılması, çevresel açıdan tercih edilebilir malların ticaretinin desteklenmesi, teknik düzenlemelerde öngörülebilirliğin artırılması ve gelişmekte olan ülkelerin uyum kapasitesinin güçlendirilmesi bu sürecin temel unsurları arasında yer almaktadır.

COP28, iklim eyleminde hızlanma ihtiyacını ortaya koyarken, ticaret politikalarının bu sürecin dışında düşünülemeyeceğini de göstermiştir. Küresel değer zincirlerinin yeniden yapılandığı, karbon yoğun üretim modellerinin giderek daha fazla sorgulandığı ve sürdürülebilirlik kriterlerinin piyasa erişiminde belirleyici hale geldiği bir dönemde, ticaret politikaları iklim hedeflerinin uygulanmasında kritik bir kaldıraç işlevi görebilir.

Bu noktada temel mesele, ticaretin iklim politikalarıyla nasıl uyumlu hale getirileceğidir. Etkili bir politika tasarımı, çevresel hedefleri desteklerken ticaretin gereksiz biçimde kısıtlanmasını önlemeli; özellikle gelişmekte olan ülkelerin yeşil dönüşüm sürecine adil ve uygulanabilir koşullarda katılımını gözetmelidir.

Teknik düzenlemeler, karbon fiyatlandırması, kamu alımları, vergi teşvikleri ve sübvansiyonlar gibi araçlar doğru kurgulandığında, düşük karbonlu üretimi ve sürdürülebilir ticareti destekleyebilir. Ancak bu araçların etkili olabilmesi için şeffaflık, uluslararası iş birliği, teknik kapasite ve özel sektörle güçlü koordinasyon büyük önem taşımaktadır.

COP28 sonrası dönemde iklim eylemi ile ticaret politikaları arasındaki bağ daha da güçlenmiştir. UNCTAD’ın NDC analizi, ülkelerin iklim taahhütlerinde ticaretle bağlantılı çok sayıda tedbire yer verdiğini, ancak ticaretin iklim hedeflerine ulaşmada henüz tam anlamıyla stratejik bir araç olarak kullanılmadığını ortaya koymaktadır.

Önümüzdeki dönemde ticaret politikalarının rolü yalnızca mal ve hizmet akışını düzenlemekle sınırlı kalmayacaktır. Ticaret, yeşil teknolojilere erişimin kolaylaştırılması, sürdürülebilir değer zincirlerinin geliştirilmesi, karbon yoğun sektörlerin dönüşümü ve düşük karbonlu kalkınma hedeflerinin desteklenmesi açısından daha merkezi bir konuma yerleşecektir.

Bu nedenle iklim politikaları ile ticaret politikaları arasındaki uyum, hem küresel iklim hedeflerine ulaşılması hem de ülkelerin rekabet gücünü koruması bakımından belirleyici olacaktır. COP28’in ardından ortaya çıkan tablo, yeşil dönüşümün yalnızca çevresel bir zorunluluk değil, aynı zamanda ticaretin geleceğini şekillendiren stratejik bir gündem olduğunu açıkça göstermektedir.