Dijital Hizmet Ticareti Büyüyor, Ülkeler Arasındaki Fark Açılıyor
Dijital platformların yaygınlaşması, bulut bilişim ve bağlantı imkânlarındaki gelişmeler, bilgisayar ağları üzerinden uzaktan sunulabilen hizmetlerin küresel ticaretteki ağırlığını artırıyor.
Dijital Olarak Sunulabilir Hizmetler Nedir?
Dijital olarak sunulabilir hizmetler, bilgisayar ağları üzerinden uzaktan sunulabilen hizmetleri ifade ediyor.
Bu kapsamda:
- Sigorta ve emeklilik hizmetleri,
- Finansal hizmetler,
- Fikri mülkiyet kullanım ücretleri,
- Telekomünikasyon, bilgisayar ve bilgi hizmetleri,
- Araştırma ve geliştirme hizmetleri,
- Profesyonel ve yönetim danışmanlığı hizmetleri,
- Mimarlık, mühendislik, bilimsel ve diğer teknik hizmetler,
- Ticaretle bağlantılı hizmetler,
- Diğer iş hizmetleri,
- Görsel-işitsel hizmetler,
- Sağlık ve eğitim hizmetleri,
- Kültürel miras ve rekreasyon hizmetleri
yer alıyor.
Bir hizmetin dijital olarak sunulabilir olması, uluslararası ticarette her zaman dijital ortamda sunulduğu anlamına gelmiyor. Dijital olarak sunulabilir hizmet ticaretinin kapsamı, fiilen dijital ortamda gerçekleştirilen hizmet ticaretinden daha geniş olabiliyor.
Dijital Olarak Sunulabilir Hizmetler Hizmet Ticaretinden Daha Hızlı Büyüyor
Son on yılda dünya hizmet ihracatı yıllık ortalama yaklaşık yüzde 6,7 büyüdü ve 2025 yılında yüzde 8,3 artış gösterdi.
Aynı dönemde dijital olarak sunulabilir hizmet ticaretinin yıllık ortalama büyümesi yüzde 7,1’e ulaştı.
Bu büyümede dijital platformların yaygınlaşması, bulut bilişim ve bazı bölgelerde bağlantı olanaklarının gelişmesi etkili oldu.
Sonuç olarak dijital olarak sunulabilir hizmetler, küresel hizmet ihracatının yüzde 56’sını oluşturur hale geldi.
En Az Gelişmiş Ülkelerin Küresel Hizmet İhracatındaki Payı Geriliyor
En az gelişmiş ülkelerin hizmet ihracatı aynı dönemde yıllık ortalama yalnızca yüzde 3 büyüdü.
Bu ülkelerin küresel hizmet ihracatındaki payı 2010 yılında zaten yüzde 1’in altındayken, 2025 yılında yüzde 0,6’ya geriledi.
Dijital olarak sunulabilir hizmet ihracatı 2014 sonrasında bütün ülke gruplarında hem mal ihracatından hem de toplam hizmet ihracatından daha hızlı büyüdü.
Bununla birlikte en zayıf büyüme en az gelişmiş ülkelerde gerçekleşti. Özellikle 2020 sonrasında bu ülkelerin dijital olarak sunulabilir hizmet ihracatındaki ilerleme sınırlı kaldı.
Gelişmiş Ekonomilerde Yüzde 61, En Az Gelişmiş Ülkelerde Yüzde 16
Dijital olarak sunulabilir hizmetlerin toplam hizmet ihracatı içindeki payında ülke grupları arasında belirgin bir fark bulunuyor.
Gelişmiş ekonomilerde bu hizmetler toplam hizmet ihracatının yaklaşık yüzde 61’ini oluşturuyor.
En az gelişmiş ülkelerde ise aynı oran yalnızca yüzde 16 seviyesinde bulunuyor.
En az gelişmiş ülkelerin dijital olarak sunulabilir hizmet ihracatı mutlak değer olarak artmasına rağmen, bu hizmetlerin toplam hizmet ihracatı içindeki payı zaman içinde geriledi.
Bu ülkelerin hizmet ihracatı ulaşım ve seyahat gibi geleneksel hizmetlere daha fazla dayanırken, gelişmiş ekonomiler ve giderek artan sayıda gelişmekte olan ekonomi daha yüksek katma değerli, bilgi yoğun ve dijital olarak sunulabilir hizmetlere yöneliyor.
Dijital Ticaret İçin Hangi Altyapılar Gerekiyor?
Dijital ticarete etkin biçimde katılım yalnızca internet erişimine bağlı değil.
Gerekli koşullar arasında:
- Güvenilir, uygun maliyetli ve güvenli bağlantı,
- Kesintisiz veri akışları,
- Etkin ödeme sistemleri,
- Dijital beceriler,
- Öngörülebilir düzenleyici çerçeveler
yer alıyor.
Birçok gelişmekte olan ülke ve özellikle en az gelişmiş ülkeler, bu alanlarda birbiriyle bağlantılı yapısal sorunlarla karşılaşıyor.
Dijital altyapının yetersizliği, bağlantının maliyeti, mobil geniş bant kullanımındaki farklılıklar ve uluslararası bant genişliğine erişimdeki eşitsizlikler dijital hizmet ticaretine katılımı sınırlayan unsurlar arasında bulunuyor.
Sınır Ötesi Ödemeler Dijital Hizmet Ticaretini Nasıl Etkiliyor?
Uluslararası ödeme sistemlerine erişim, dijital hizmet ihracatı yapan işletmeler açısından temel unsurlardan biri.
Yüksek işlem maliyetleri, ödeme sistemleri arasındaki sınırlı birlikte çalışabilirlik ve parçalı ödeme altyapıları özellikle mikro, küçük ve orta ölçekli işletmeler ile serbest çalışanların sınır ötesi ödeme yapma ve alma imkânlarını sınırlayabiliyor.
Çevrim içi dolandırıcılık endişeleri ile zayıf iade ve uyuşmazlık çözüm mekanizmaları da güveni azaltabiliyor.
Bazı gelişmekte olan ülkelerde dijital ödeme platformlarının yerel banka hesaplarını desteklememesi, işletmelerin yabancı müşteri ve tedarikçilerle işlem yapmasını zorlaştırabiliyor.
Uluslararası ödeme ağlarına erişimdeki farklılığı gösteren göstergelerden biri de sınır ötesi transfer maliyetleri. En yüksek havale maliyetlerinin görüldüğü ülkelerin yarısı en az gelişmiş ülkelerden oluşuyor.
Bununla birlikte bazı alanlarda ilerleme de görülüyor. Sahra Altı Afrika’da yetişkinler arasında mobil para kullanımı 2021 yılında yaklaşık yüzde 27 iken 2024 yılında yaklaşık yüzde 40’a yükseldi.
Fikri Mülkiyet Hakları Dijital İhracatı Nasıl Etkiliyor?
Dijital hizmet ihracatının önündeki engeller bağlantı ve ödeme altyapısıyla sınırlı değil.
Fikri mülkiyet haklarının yeterince uygulanmaması, özellikle ticari marka, coğrafi işaret veya yaratıcı içeriğe dayanan ürün ve hizmetleri bulunan işletmelerin dijital ticarete katılımını sınırlayabiliyor.
Karayip küçük ada gelişmekte olan devletlerindeki yaratıcı hizmet ihracatçıları, büyük dijital ödeme platformlarına erişimde sorunlarla karşılaşabiliyor. Fikri mülkiyet haklarının zayıf uygulanması da bu işletmelerin dijital ihracattan gelir elde etme olanaklarını kısıtlayabiliyor.
Yapay Zekâ Dijital Ticaretteki Farkı Artırabilir Mi?
Yapay zekânın yaygınlaşması dijital hizmet ticaretinde yeni fırsatlar yaratırken ülkeler arasındaki mevcut farklılıkları da etkileyebilir.
Yapay zekânın etkin biçimde kullanılabilmesi için:
- Gelişmiş dijital altyapı,
- Büyük ölçekli hesaplama kapasitesi,
- Veriye erişim,
- Yatırım sermayesi,
- Yüksek becerili çalışanlar
gerekiyor.
Bu kaynakların önemli bölümü sınırlı sayıda ekonomi ve firmada yoğunlaşmış durumda.
Yapay zekâ, hizmet faaliyetlerinde verimliliği artırabilir, inovasyonu destekleyebilir ve dijital hizmetlerin üretim ve sunum maliyetlerini azaltabilir.
Bununla birlikte rutin ve daha düşük beceri gerektiren görevların otomasyonu, gelişmekte olan ülkeler için küresel hizmet piyasalarına giriş imkânı sağlayan bazı faaliyetleri etkileyebilir.
Yapay Zekâ Hazırlık Düzeyi Ülkeler Arasında Farklılaşıyor
2023 yılı Yapay Zekâ Hazırlık Endeksi ortalama değerleri ülke grupları arasında önemli farklılıklar gösteriyor:
- Gelişmiş ekonomiler: 0,65
- Küçük ada gelişmekte olan devletleri: 0,43
- Gelişmekte olan ekonomiler: 0,41
- En az gelişmiş ülkeler: 0,31
Endeks; dijital altyapı, beşerî sermaye ve iş gücü piyasası politikaları, inovasyon ve ekonomik entegrasyon ile düzenleme ve etik alanlarındaki göstergeleri temel alıyor.
Gelişmekte olan ülkelerin üçte birinden daha azı ulusal yapay zekâ stratejisi benimsemiş durumda. Dijital altyapı, beceri geliştirme, araştırma kapasitesi ve hesaplama kaynaklarına erişimde de önemli farklılıklar devam ediyor.
Yapay zekânın etkilerinin hangi hızda ve nasıl dağılacağı konusunda belirsizlik bulunmakla birlikte, mevcut altyapı ve kapasite farklılıklarının dijital hizmet ticaretine katılım üzerinde etkili olması bekleniyor.
Dijital Hizmet Ticareti Büyürken Farklılıklar da Büyüyor
Dijital olarak sunulabilir hizmetler küresel hizmet ticaretinin en hızlı büyüyen bölümlerinden biri haline geldi.
Ancak bu büyüme ülke grupları arasında eşit dağılmıyor.
Dijital olarak sunulabilir hizmetlerin toplam hizmet ihracatı içindeki payının gelişmiş ekonomilerde yüzde 61’e ulaşmasına karşılık en az gelişmiş ülkelerde yüzde 16 seviyesinde kalması bu farklılığın en belirgin göstergelerinden biri.
Bağlantı altyapısı, sınır ötesi ödeme sistemlerine erişim, dijital beceriler, düzenleyici yapı, fikri mülkiyet hakları ve yapay zekâ için gerekli teknoloji ve kaynaklara erişim, ülkelerin dijital hizmet ticaretine katılım düzeylerini etkileyen başlıca unsurlar arasında yer alıyor.
Kaynak: UN Trade and Development (UNCTAD), Global Trade Update – September 2026, “Services are reshaping global trade, but least developed countries lag in digital exports”.