AfCFTA - Afrika Kıtası Serbest Ticaret Bölgesi Anlaşması

Afrika Kıtası Serbest Ticaret Bölgesi (AfCFTA), 21 Mart 2018’de Kigali’de imzaya açılmış, 30 Mayıs 2019’da yürürlüğe girmiş; AfCFTA rejimi kapsamında ticaret ise 1 Ocak 2021 itibariyle başlamış olmakla birlikte, tercihli tarifelerin fiilen uygulanması ülke bazında onay süreçleri, tarife cetvelleri, menşe kuralları ve gümrük idarelerinin uygulama kapasitesine bağlı olarak kademeli ilerlemektedir.

Tam olarak uygulanması halinde AfCFTA, 55 Afrika ülkesini kapsama potansiyeline sahip; yaklaşık 1,4 milyar kişiyi ve yaklaşık 3 trilyon USD’nin üzerinde birleşik GSYİH’yi ilgilendiren bir ekonomik entegrasyon projesidir.

AfCFTA, katılımcı ülke sayısı bakımından dünyanın en büyük serbest ticaret alanlarından biri olarak kabul edilmekte; ancak anlaşmanın ticari etkisi, ülkelerin onay, tarife cetveli, menşe kuralları ve uygulama kapasitelerine bağlı olarak kademeli biçimde ortaya çıkmaktadır.

AfCFTA'nın temel hedefleri aşağıdaki şekilde özetlenebilir:

• Tarife Liberalizasyonu: Tarife satırlarının yaklaşık %90’ında aşamalı liberalizasyon öngörülmekte; hassas ürünler ve liberalizasyon dışında bırakılabilecek sınırlı ürün grupları için farklı geçiş süreleri uygulanmaktadır.
• Hizmet Ticareti: Hizmet ticaretinin aşamalı olarak serbestleştirilmesi.
• Tarife Dışı Engellerin Azaltılması: Tarife dışı engellerin en aza indirilmesi.
• Bölgesel Ticaretin Artırılması: Tek bir büyük Afrika pazarı oluşturarak ticaret yoluyla ekonomik büyümeyi teşvik etmek.
• Küresel Rekabet: Afrika ülkelerinin küresel ekonomiye daha rekabetçi bir şekilde entegre olmasını sağlamak.

Yoksulluğun Azaltılması

Dünya Bankası’nın 2020 tarihli modellemesine göre, AfCFTA’nın tam uygulanması 2035’e kadar yaklaşık 30 milyon kişiyi aşırı yoksulluktan, 68 milyon kişiyi ise orta düzey yoksulluktan çıkarabilir. Daha sonraki Dünya Bankası analizleri, yatırım ve rekabet politikalarının da etkin biçimde uyumlaştırıldığı daha kapsamlı senaryolarda aşırı yoksulluktan çıkabilecek kişi sayısının 50 milyona kadar yükselebileceğini göstermektedir.

Bu, kıtanın ekonomik kalkınması ve yaşam standartlarının iyileştirilmesi açısından büyük bir fırsat sunmaktadır.

Ticaretin Artışı

AfCFTA’nın, özellikle imalat sektöründe bölge içi ticareti önemli ölçüde artırması beklenmektedir:

• Toplam ihracat hacmi: Dünya Bankası modellemelerine göre, AfCFTA’nın tam uygulanması halinde Afrika’nın toplam ihracatı 2035’e kadar baz senaryoya kıyasla yaklaşık %29 artabilir.
• Kıta içi ihracat: %81’in üzerinde artış.
• Afrika dışı ihracat: %19 artış.

İmalat Sektöründe Kazanımlar

Dünya Bankası’nın 2035 projeksiyonlarına göre, AfCFTA’nın tam ve etkin uygulanması özellikle imalat sektöründe bölge içi ticareti önemli ölçüde artırabilir. Dünya Bankası modellemelerine göre, AfCFTA’nın tam uygulanması halinde imalata dayalı ihracatta Afrika içi ticarette %110, Afrika dışına yönelik ticarette ise %46’ya varan artışlar görülebilir. Toplamda imalat sektörünün yaklaşık %62’lik artışla en yüksek kazanımı sağlayabilecek alanlardan biri olduğu öngörülmektedir.

Tarım ve Hizmet Ticareti

Tarım sektörü:

• Afrika içi ticarette %49,
• Afrika dışı ticarette %10 artış bekleniyor.

Hizmet ticareti:

• Afrika içi ticarette %14,
• Afrika dışı ticarette %14 oranında daha küçük kazanımlar öngörülüyor.

Bölgesel Ticaretin Güçlenmesi

AfCFTA’nın ihracat çeşitlendirmesine katkısı özellikle menşe kurallarının netleşmesi, tarife dışı engellerin azaltılması, lojistik altyapının güçlendirilmesi ve bölgesel değer zincirlerinin gelişmesi halinde daha belirgin hale gelecektir. Özellikle Mısır, Kamerun, Gana, Fas ve Tunus gibi ülkelerin AfCFTA ortaklarına yaptığı ihracatın önemli ölçüde artması beklenmektedir.

Tarife Dışı Engellerin Azaltılması

UNCTAD’ın 2021 tarihli Economic Development in Africa Report bulgularına göre Afrika’nın kullanılmayan ihracat potansiyeli yaklaşık 21,9 milyar USD düzeyindedir. Bu potansiyelin açığa çıkması yalnızca tarife indirimlerine değil; tarife dışı önlemler, altyapı eksiklikleri, piyasa bilgisi açıkları ve sınır geçiş maliyetlerinin azaltılmasına da bağlıdır.

Pandemi Sonrası Ekonomik İyileşme

Küresel tedarik zincirlerinin yeniden yapılandığı, jeopolitik risklerin ve bölgeselleşme eğilimlerinin arttığı dönemde AfCFTA, Afrika içi değer zincirlerinin güçlenmesi ve kıtanın küresel üretim ağlarındaki konumunun iyileşmesi açısından stratejik bir araç olarak değerlendirilmektedir.

AfCFTA’nın başarılı bir şekilde uygulanması, Afrika kıtasının ekonomik kalkınması için büyük bir fırsat sunmaktadır. Anlaşmanın etkili bir şekilde hayata geçirilmesi, şu alanlarda önemli kazanımlar sağlayabilir:

• Ticaretin Kolaylaştırılması: Aşamalı tarife liberalizasyonu, tarife dışı engellerin azaltılması ve gümrük süreçlerinin sadeleştirilmesi, ticaretin daha hızlı ve düşük maliyetle gerçekleşmesine katkı sağlayabilir.
• Ekonomik Çeşitlenme: Afrika ülkeleri, ihracatlarını çeşitlendirerek küresel ekonomide daha rekabetçi hale gelebilir.
• Doğrudan Yabancı Yatırım (DYY): Geniş bir bölgesel pazarın oluşturulması, Afrika ülkelerine daha fazla yabancı yatırım çekebilir.
• İstihdam ve Üretkenlik: Ticaret hacmindeki artış, uygun sanayi politikaları, yatırım ortamı ve işgücü becerileriyle desteklendiğinde üretkenlik artışı ve istihdam yaratımı açısından önemli bir itici güç olabilir.
• Sürdürülebilir Kalkınma: AfCFTA, kıtanın sürdürülebilir kalkınma hedeflerine ulaşmasına katkıda bulunabilir. Ancak bu katkının gerçekleşmesi, kazanımların KOBİ’ler, kadın girişimciler, gençler ve sınır ötesi küçük ölçekli ticaret yapan gruplar arasında kapsayıcı biçimde dağılmasına bağlıdır. UNCTAD da AfCFTA’nın kapsayıcı büyüme yaratmasının otomatik olmadığını, destekleyici politikalar gerektirdiğini vurgulamaktadır.

AfCFTA’nın başarılı bir şekilde uygulanması için bazı zorlukların aşılması gerekmektedir:

• Altyapı Eksiklikleri: Ticaretin kolaylaştırılması için ulaşım, lojistik ve iletişim altyapısının geliştirilmesi gerekmektedir.
• Tarife Dışı Engeller: Tarife dışı engellerin azaltılması için daha fazla düzenleyici reform yapılması gereklidir.
• Siyasi ve Ekonomik Uyum: Taraf ülkeler arasında siyasi ve ekonomik uyumun sağlanması önemlidir.
• Kapasite Geliştirme: Özellikle gelişmekte olan ülkelerde ticaretin artırılması için kurumsal kapasitenin geliştirilmesi gerekmektedir.