Rotatif Akreditifte Yenilenme Türleri: Zaman, Tutar, Otomatik ve Kümülatif Yapı
Rotatif akreditifin işleyişini belirleyen üç temel sınıflandırma bulunur. İlk sınıflandırma, yenilenmenin zaman veya tutar esasına dayanmasına ilişkindir. İkinci sınıflandırma, yenilenmenin otomatik ya da otomatik olmayan şekilde gerçekleşmesine göre yapılır. Üçüncü sınıflandırma ise kullanılmayan tutarın sonraki dönemlere aktarılıp aktarılmamasına bağlı olarak kümülatif veya kümülatif olmayan yapıyı ifade eder.
Bu özelliklerin her biri farklı bir soruya yanıt verir:
- Akreditif tutarı hangi esasa göre yenilenecek?
- Yenilenme için amir bankanın yeni bir yetkilendirme göndermesi gerekecek mi?
- Bir dönemde kullanılmayan tutar sonraki dönemlerde kullanılabilecek mi?
Rotatif akreditifin toplam kullanılabilirliği ve amir bankanın sorumluluğu, bu üç soruya verilen yanıtlara göre şekillenir.
Zaman Esaslı Rotatif Akreditif Nedir?
Zaman esaslı rotatif akreditifte, belirli bir tutarın akreditifte tanımlanan dönemler içinde kullanılması öngörülür. Yenilenme; günlük, aylık veya akreditif metninde belirtilen başka bir zaman aralığına göre düzenlenebilir.
Örneğin altı ay geçerli bir akreditifte, her ay 25.000 ABD dolarına kadar kullanım yapılabileceği belirtilebilir. Bu durumda her dönem için kullanılabilecek azami tutar 25.000 ABD dolarıdır.
Zaman esaslı yenilenmenin doğuracağı sonuçlar aşağıdaki iki özelliğe bağlıdır:
- Yenilenmenin otomatik veya otomatik olmayan şekilde düzenlenmesi,
- Yenilenmenin kümülatif veya kümülatif olmayan şekilde düzenlenmesi.
Bu nedenle zaman esaslı bir rotatif akreditifte yalnızca dönem ile her dönem için kullanılabilecek azami tutarın belirtilmesi yeterli değildir. Yeni döneme ait kullanım hakkının kendiliğinden devreye girip girmeyeceği ve önceki dönemde kullanılmayan tutarın sonraki dönemlere aktarılıp aktarılmayacağı da akreditif metninde açıkça belirtilmelidir.
Tutar Esaslı Rotatif Akreditif Nedir?
Tutar esaslı rotatif akreditifte, kullanılan akreditif tutarı kullanımın ardından yeniden kullanılabilir hâle gelir. Akreditif metninde aksi yönde bir hüküm bulunmadığı sürece, tutarın her kullanımdan sonra yenilenmesine izin verildiği kabul edilir.
Örneğin 25.000 ABD doları tutarında ve altı ay geçerli bir rotatif akreditifin her kullanımdan sonra yenilendiğini varsayalım. Lehtar, teorik olarak altı ay boyunca her gün sevkiyat yapabilir ve 25.000 ABD doları tutarındaki kullanım hakkı her işlemden sonra yeniden devreye girebilir. Bu durumda akreditif tutarı teorik olarak 180 kez yenilenebilir.
Böyle bir akreditifte bankanın üstlenebileceği toplam sorumluluğun önceden hesaplanması oldukça güçtür. Bu nedenle tutar esaslı rotatif akreditifi düzenleyen bankanın, akreditif metninde aşağıdaki sınırlamalardan en az birine yer vermesi gerekir:
- Akreditifin geçerlilik süresi boyunca tüm sevkiyatlar için kullanılabilecek toplam azami tutar,
- Akreditif tutarının yenilenebileceği azami sayı.
Tutar esaslı rotatif akreditifler; otomatik veya otomatik olmayan, kümülatif veya kümülatif olmayan şekilde düzenlenebilir.
Otomatik Yenilenen Rotatif Akreditif Nedir?
Otomatik yenilenen Rotatif akreditifte yeni bir dönemin veya kullanılabilir tutarın devreye girmesi için amir bankanın ayrıca bir değişiklik göndermesine gerek bulunmaz.
Akreditifte belirlenen şart gerçekleştiğinde tutar kendiliğinden yeniden kullanılabilir hâle gelir. Yenilenme, örneğin yeni ayın başlamasına veya önceki tutarın kullanılmasına bağlanmış olabilir.
Altı ay boyunca her ay 25.000 ABD doları kullanılabilen ve otomatik yenilenen bir akreditifte, amir bankanın akreditifin düzenlendiği tarihteki sorumluluğu 150.000 ABD dolarıdır.
Hesaplama şu şekildedir:
25.000 ABD doları × 6 ay = 150.000 ABD doları
Otomatik yenilenmede bütün dönemler için ayrıca yetkilendirme gerekmediğinden, toplam potansiyel kullanım akreditifin düzenlendiği tarihte dikkate alınır.
Otomatik Olmayan Rotatif Akreditif Nedir?
Otomatik olmayan rotatif akreditifte her yenilenme, amir bankanın ayrıca vereceği yetkiye bağlıdır. İhbar bankasının veya görevli bankanın, yeni tutarı kullanıma açabilmesi için amir bankadan yetki alması gerekir.
Amir banka bu yetkiyi akreditif değişikliği yoluyla verir. Yeni bir yetki verilmediği sürece sonraki döneme veya kullanıma ait tutar devreye girmez.
Örneğin altı ay boyunca her ay 25.000 ABD dolarına kadar kullanım yapılabileceği belirtilen, ancak yenilenmesi otomatik olmayan bir akreditifte amir bankanın akreditifin düzenlendiği tarihteki sorumluluğu 25.000 ABD dolarıdır.
Sonraki dönemlere ait 25.000 ABD dolarlık tutarların kullanılabilir hâle gelmesi, amir bankanın her yenilenme için ayrıca yetki vermesine bağlıdır.
Rotatif Akreditiflerde Otomatik ve Otomatik Olmayan Yenilenme Arasındaki Fark
Otomatik yenilenmede akreditif tutarı, akreditifte belirtilen koşul gerçekleştiğinde herhangi bir değişiklik yapılmasına gerek kalmadan yeniden kullanılabilir hâle gelir.
Otomatik olmayan yenilenmede ise yeni kullanım hakkının devreye girmesi, amir bankanın akreditif değişikliği yoluyla vereceği ayrıca bir yetkiye bağlıdır.
Bu nedenle aynı dönemsel tutara ve geçerlilik süresine sahip iki akreditifte, amir bankanın başlangıçta üstlendiği toplam sorumluluk önemli ölçüde farklı olabilir.
Örneğin altı ay boyunca her ay 25.000 ABD dolarına kadar kullanım yapılmasına imkân veren iki akreditifte:
- Otomatik yenilenmede amir bankanın başlangıçta üstlendiği toplam sorumluluk 150.000 ABD dolarıdır.
- Otomatik olmayan yenilenmede ise amir bankanın başlangıçtaki sorumluluğu 25.000 ABD dolarıdır. Sonraki dönemlere ait tutarlar, ancak amir bankanın ilgili yenilenme için yetki vermesiyle sorumluluğa dâhil olur.
Dolayısıyla otomatik yenilenmede amir banka, akreditifte tanımlanan tüm dönemlere ilişkin sorumluluğu başlangıçta üstlenirken otomatik olmayan yenilenmede sorumluluk, verilen her yeni yenileme yetkisiyle aşamalı olarak artar.
Kümülatif Rotatif Akreditif Nedir?
Kümülatif rotatif akreditifte, bir dönemde kullanılmayan tutar sonraki dönemlere aktarılır. Böylece lehtar, önceki dönemlerden devreden kullanılmamış tutarları daha sonraki dönemlerde kullanabilir.
Örneğin altı ay boyunca her ay 25.000 ABD dolarına kadar kullanım yapılmasına imkân veren kümülatif bir rotatif akreditifte, ilk beş ay herhangi bir kullanım yapılmadığını varsayalım. Her dönemde kullanılmayan tutar sonraki dönemlere aktarıldığı için, altıncı ayda toplam 150.000 ABD dolarına kadar kullanım yapılabilir.
Bu tutar aşağıdaki dönemsel kullanım haklarının toplamından oluşur:
- Birinci aydan devreden tutar: 25.000 ABD doları
- İkinci aydan devreden tutar: 25.000 ABD doları
- Üçüncü aydan devreden tutar: 25.000 ABD doları
- Dördüncü aydan devreden tutar: 25.000 ABD doları
- Beşinci aydan devreden tutar: 25.000 ABD doları
- Altıncı aya ait tutar: 25.000 ABD doları
Buna göre altıncı ayda kullanılabilecek toplam azami tutar 150.000 ABD dolarıdır.
Kümülatif Olmayan Rotatif Akreditif Nedir?
Kümülatif olmayan rotatif akreditifte, bir dönemde kullanılmayan tutar sonraki dönemlere aktarılmaz. Lehtar, her dönemde yalnızca o dönem için belirlenen tutarı kullanabilir.
Kümülatif ve Kümülatif Olmayan Yapı Arasındaki Fark
Kümülatif yapıda, önceki dönemlerde kullanılmayan tutarlar sonraki dönemlere aktarılır ve bu dönemlerde kullanılabilir.
Kümülatif olmayan yapıda ise her dönemin sonunda kullanılmayan tutara ilişkin kullanım hakkı sona erer. Bu tutar sonraki dönemlere aktarılmaz.
Bu ayrım, özellikle sevkiyatların planlanan dönemlerde gerçekleştirilemediği durumlarda, sonraki dönemlerde kullanılabilecek toplam tutarı doğrudan etkiler.
Rotatif Akreditifin Yapısı Nasıl Okunmalıdır?
Bir rotatif akreditif değerlendirilirken aşağıdaki üç unsur ayrı ayrı incelenmelidir:
- Yenilenmenin dayanağı: Akreditif tutarının belirli dönemlerde mi yoksa her kullanımdan sonra mı yenilendiği belirlenmelidir.
- Yenilenme yöntemi: Yenilenmenin otomatik olup olmadığı incelenmelidir. Yeni döneme veya kullanıma ait tutarın devreye girmesi için akreditif değişikliği gerekip gerekmediği kontrol edilmelidir.
- Kullanılmayan tutarın devri: Bir dönemde kullanılmayan tutarın sonraki dönemlere aktarılıp aktarılmadığı ve daha sonra kullanılıp kullanılamayacağı belirlenmelidir.
Bu üç unsur birlikte değerlendirilmeden rotatif akreditif kapsamında kullanılabilecek toplam azami tutar, dönemsel kullanım hakları ve amir bankanın üstlendiği sorumluluk kesin olarak belirlenemez.